Hòa giải và thương lượng: giải quyết tranh chấp bằng thỏa thuận, hòa giải thương mại theo Nghị định số 22/2017, Trung tâm Hòa giải Việt Nam, hòa giải, đối thoại tại Tòa án, bảo đảm khả năng thi hành của thỏa thuận hòa giải thành, Công ước Singapore, và hòa giải lao động, hành chính

Vì sao phần lớn tranh chấp kết thúc bằng thỏa thuận

Phần lớn tranh chấp kinh doanh tại Việt Nam được giải quyết bằng thỏa thuận, không phải bằng phán quyết hay bản án. Lý do mang tính thực tiễn: tố tụng tại Tòa án chậm và công khai, trọng tài tốn kém, việc thi hành đối với bên nợ thiếu thiện chí không chắc chắn, và trong một thị trường mà quan hệ với đối tác, nhà cung cấp và chính quyền cấp tỉnh có vai trò quan trọng, một tranh chấp bị theo đuổi đến cùng có thể gây tổn thất lớn hơn số tiền tranh chấp. Pháp luật Việt Nam khuyến khích giải quyết bằng thỏa thuận ở mọi giai đoạn. Điều 13 Luật Đầu tư số 143/2025/QH15 quy định tranh chấp đầu tư trước hết được giải quyết thông qua thương lượng và hòa giải (Câu hỏi 78); Bộ luật Tố tụng dân sự yêu cầu Thẩm phán tiến hành hòa giải trước khi đưa phần lớn vụ án kinh doanh, thương mại ra xét xử; Luật Trọng tài thương mại cho phép Hội đồng trọng tài hòa giải theo yêu cầu của các bên; và Bộ luật Lao động quy định hòa giải là bắt buộc đối với phần lớn tranh chấp lao động cá nhân.

Vì vậy, giải quyết bằng thỏa thuận là một chiến lược cần được hoạch định, không phải dấu hiệu của sự yếu thế. Các câu hỏi đặt ra là cơ quan tài phán nào mang lại lợi thế lớn nhất khi thương lượng, làm thế nào để các cuộc thảo luận về giải quyết tranh chấp không làm tổn hại vị thế pháp lý nếu không thành, và làm thế nào để thỏa thuận có thể được thi hành nếu bên kia không thực hiện. Mục này xem xét từng vấn đề, cùng các phương thức hòa giải chính thức mà pháp luật Việt Nam quy định.

Thương lượng an toàn

Pháp luật Việt Nam không có đặc quyền chung "không ảnh hưởng đến quyền" (without prejudice) như trong hệ thống thông luật. Lời thừa nhận hoặc đề nghị đưa ra trong thư từ trao đổi có thể được xuất trình tại Tòa án hoặc trọng tài, trừ khi các bên có thỏa thuận khác hoặc một luật cụ thể bảo vệ. Do đó, các cuộc thảo luận về giải quyết tranh chấp nên được tiến hành theo một thỏa thuận bảo mật bằng văn bản quy định rằng các đề nghị, lời thừa nhận và tài liệu trao đổi nhằm giải quyết tranh chấp không được sử dụng làm chứng cứ, hoặc trong khuôn khổ một thủ tục hòa giải chính thức có quy tắc bảo đảm sự bảo vệ đó. Luật số 58/2020/QH14 quy định sự bảo vệ theo luật định đối với hòa giải tại Tòa án (Điều 4), và Nghị định số 22/2017/NĐ-CP quy định bảo mật là một nguyên tắc của hòa giải thương mại; ngoài các khuôn khổ đó, sự bảo vệ dựa trên hợp đồng.

Thời hiệu vẫn tiếp tục được tính. Thời hiệu khởi kiện hai năm đối với tranh chấp thương mại theo Điều 319 Luật Thương mại không bị tạm ngừng bởi việc thương lượng, mặc dù việc bên có nghĩa vụ thừa nhận nợ, trả một phần nợ hoặc thỏa thuận thực hiện nghĩa vụ làm thời hiệu bắt đầu lại theo Điều 157 Bộ luật Dân sự. Bên có quyền đang thương lượng khi thời hiệu sắp hết nên có được văn bản thừa nhận nợ, thỏa thuận bằng văn bản về việc tạm hoãn khởi kiện, hoặc khởi kiện và thương lượng song song. Bản thân thỏa thuận giải quyết tranh chấp phải được lập thành văn bản, có chữ ký của người đại diện theo pháp luật hoặc người được ủy quyền ký của cả hai bên, và ghi rõ số tiền, thời hạn, việc từ bỏ yêu cầu, hậu quả của việc vi phạm và cơ quan giải quyết tranh chấp phát sinh từ thỏa thuận.

Hòa giải thương mại theo Nghị định số 22/2017/NĐ-CP

Nghị định số 22/2017/NĐ-CP về hòa giải thương mại, có hiệu lực từ ngày 15/4/2017, điều chỉnh việc hòa giải tranh chấp phát sinh từ hoạt động thương mại, tranh chấp mà ít nhất một bên có hoạt động thương mại, và các tranh chấp khác mà pháp luật quy định được giải quyết bằng hòa giải thương mại. Việc hòa giải có thể do hòa giải viên thương mại có tên trong danh sách cấp tỉnh, được các bên lựa chọn theo vụ việc, hoặc do trung tâm hòa giải thương mại thực hiện theo quy tắc của trung tâm. Hòa giải viên phải đáp ứng các tiêu chuẩn quy định tại Nghị định, bao gồm có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, phẩm chất đạo đức tốt, có trình độ đại học và kinh nghiệm chuyên môn, và hòa giải viên nước ngoài cũng có thể tham gia. Quá trình hòa giải mang tính tự nguyện, bảo mật và linh hoạt: các bên lựa chọn hòa giải viên và thủ tục, mỗi bên có thể rút lui bất cứ lúc nào, và hòa giải viên đề xuất nhưng không thể áp đặt phương án giải quyết.

Nghị định số 112/2025/NĐ-CP ngày 29/5/2025 sửa đổi, bổ sung Nghị định số 22/2017/NĐ-CP, cùng một số nghị định khác về bổ trợ tư pháp, theo đó hồ sơ đề nghị thành lập trung tâm hòa giải thương mại được nộp tại Sở Tư pháp cấp tỉnh, cơ quan này thẩm định trong thời hạn 15 ngày, và Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định trong thời hạn năm ngày làm việc, thay vì Bộ Tư pháp. Tổ chức hòa giải thương mại nước ngoài có thể thành lập chi nhánh và văn phòng đại diện tại Việt Nam theo cùng khuôn khổ này.

Tổ chức hàng đầu dành cho nhà đầu tư nước ngoài là Trung tâm Hòa giải Việt Nam (VMC) trực thuộc VIAC, cung cấp quy tắc hòa giải, danh sách hòa giải viên Việt Nam và nước ngoài, điều khoản hòa giải mẫu và khả năng chuyển sang trọng tài VIAC nếu hòa giải không thành. Các trung tâm hòa giải khác cũng hoạt động tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh. Phí hòa giải được ấn định theo biểu phí của từng trung tâm và ở mức khiêm tốn so với trọng tài.

Bảo đảm khả năng thi hành của thỏa thuận hòa giải thành

Thỏa thuận đạt được trong hòa giải thương mại được ghi nhận trong văn bản kết quả hòa giải thành. Bản thân văn bản này là một hợp đồng: nếu một bên không thực hiện, bên kia phải khởi kiện tại Tòa án hoặc trọng tài trên cơ sở văn bản đó. Để văn bản có thể được thi hành trực tiếp, một bên có thể yêu cầu Tòa án công nhận theo các Điều từ 416 đến 419 Bộ luật Tố tụng dân sự, áp dụng đối với kết quả hòa giải thành ngoài Tòa án do cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân có thẩm quyền theo quy định của pháp luật tiến hành, bao gồm hòa giải thương mại (Câu hỏi 78). Đơn yêu cầu được nộp tại Tòa án nhân dân khu vực có thẩm quyền trong thời hạn sáu tháng kể từ ngày đạt được thỏa thuận. Tòa án kiểm tra các điều kiện tại Điều 417: các bên có năng lực hành vi dân sự đầy đủ và là người có quyền, nghĩa vụ đối với nội dung thỏa thuận; nội dung thỏa thuận không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội, không nhằm trốn tránh nghĩa vụ với Nhà nước hoặc bên thứ ba; và các bên thỏa thuận hoàn toàn tự nguyện. Tòa án không xem xét lại tranh chấp. Quyết định công nhận có hiệu lực pháp luật ngay và được cơ quan thi hành án dân sự thi hành như bản án (Công nhận, thi hành bản án và thi hành án dân sự).

Khi các bên có thỏa thuận trọng tài, có thêm một phương thức thứ hai. Nếu các bên đạt được thỏa thuận trong quá trình tố tụng trọng tài, Hội đồng trọng tài có thể, theo yêu cầu của các bên, ghi nhận thỏa thuận đó trong quyết định công nhận sự thỏa thuận của các bên, là quyết định chung thẩm và có giá trị như phán quyết trọng tài (Điều 58 Luật Trọng tài thương mại). Các bên đạt được thỏa thuận qua hòa giải trước khi bắt đầu tố tụng trọng tài đôi khi khởi kiện ra trọng tài chỉ nhằm có được quyết định như vậy. Phương thức này hiệu quả nhất khi thỏa thuận trọng tài chọn VIAC, vì hòa giải tại VMC và trọng tài tại VIAC được quản lý thống nhất.

Hòa giải, đối thoại tại Tòa án

Luật Hòa giải, đối thoại tại Tòa án số 58/2020/QH14, có hiệu lực từ ngày 1/1/2021 và được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 85/2025/QH15, quy định phương thức thứ ba. Khi nhận được đơn khởi kiện, Tòa án thông báo cho các bên về quyền được hòa giải trước khi thụ lý vụ án, và nếu cả hai bên đồng ý, Tòa án chỉ định một hòa giải viên trong danh sách của Tòa án, thường là thẩm phán đã nghỉ hưu hoặc luật sư giàu kinh nghiệm. Việc hòa giải phải được hoàn thành trong thời hạn 20 ngày kể từ ngày chỉ định hòa giải viên, có thể gia hạn nhưng không quá 30 ngày đối với vụ việc phức tạp, và các bên có thể thỏa thuận thời hạn dài hơn nhưng không quá hai tháng (Điều 20). Thông tin được tiết lộ trong quá trình hòa giải được bảo mật và không được sử dụng làm chứng cứ, trừ khi bên tiết lộ đồng ý hoặc pháp luật có quy định khác (Điều 4). Thời gian hòa giải thông thường không tính vào thời hiệu khởi kiện nếu vụ việc sau đó được giải quyết theo thủ tục tố tụng (Điều 16).

Nếu các bên đạt được thỏa thuận, hòa giải viên chuyển biên bản cho Tòa án, Thẩm phán có 15 ngày để xem xét, và Tòa án ra quyết định công nhận hoặc không công nhận thỏa thuận (Điều 32 và Điều 33); quyết định công nhận được thi hành như bản án. Nếu hòa giải không thành, vụ việc được giải quyết theo thủ tục thông thường. Chi phí hòa giải tại Tòa án thông thường do ngân sách nhà nước bảo đảm, nhưng các bên trong tranh chấp kinh doanh, thương mại có giá ngạch tự chịu chi phí hòa giải, cũng như các bên yêu cầu tổ chức phiên hòa giải ngoài trụ sở Tòa án hoặc cần phiên dịch (Điều 9). Đối với vụ việc hành chính, Luật này quy định thủ tục đối thoại giữa người khởi kiện và cơ quan có quyết định bị khiếu kiện.

Công ước Singapore và thỏa thuận hòa giải thành xuyên biên giới

Công ước của Liên hợp quốc năm 2018 về thỏa thuận giải quyết tranh chấp quốc tế đạt được thông qua hòa giải, Công ước Singapore, cho phép thỏa thuận thương mại đạt được qua hòa giải quốc tế được thi hành trực tiếp tại bất kỳ quốc gia thành viên nào, tương tự như Công ước New York đối với phán quyết trọng tài. Tính đến tháng 10/2026, bảng tình trạng thành viên của UNCITRAL ghi nhận 24 thành viên, nhưng Việt Nam chưa ký kết và chưa là thành viên. Do đó, thỏa thuận đạt được trong hòa giải quốc tế tại Singapore hoặc nơi khác không được thi hành trực tiếp tại Việt Nam theo Công ước này.

Vẫn còn ba phương án thay thế. Có thể khởi kiện dựa trên thỏa thuận như một hợp đồng tại cơ quan tài phán được chọn trong thỏa thuận; có thể chuyển thỏa thuận thành phán quyết ghi nhận sự thỏa thuận của các bên do Hội đồng trọng tài ban hành, sau đó được thi hành tại Việt Nam như phán quyết của Trọng tài Việt Nam hoặc, nếu có địa điểm giải quyết tranh chấp ở nước ngoài, theo Công ước New York sau khi được công nhận, mặc dù việc Tòa án Việt Nam có coi phán quyết ghi nhận các điều khoản đã thỏa thuận được tuyên ở nước ngoài là phán quyết theo Công ước hay không vẫn chưa được xác định rõ; hoặc, khi việc hòa giải diễn ra tại Việt Nam với hòa giải viên có thẩm quyền, các bên có thể yêu cầu Tòa án Việt Nam công nhận theo các Điều từ 416 đến 419. Nhà đầu tư thương lượng giải quyết tranh chấp với một bên Việt Nam nên quyết định sẽ sử dụng phương thức nào trước khi ký thỏa thuận, và soạn thảo thỏa thuận cho phù hợp.

Tranh chấp lao động và hành chính

Tranh chấp lao động cá nhân được giải quyết theo cơ chế riêng của Bộ luật Lao động (Luật số 45/2019/QH14): hòa giải thông qua hòa giải viên lao động do cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh cử là bước bắt buộc đầu tiên, được hoàn thành trong thời hạn năm ngày làm việc kể từ ngày nhận được yêu cầu, trừ các tranh chấp về xử lý kỷ luật lao động theo hình thức sa thải, đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động, các khoản thanh toán khi chấm dứt hợp đồng, bảo hiểm và một số tranh chấp khác, có thể được đưa thẳng ra Tòa án; sau khi hòa giải không thành, các bên có thể yêu cầu Hội đồng trọng tài lao động hoặc Tòa án giải quyết (các Điều từ 187 đến 190). Tranh chấp lao động tập thể tuân theo thủ tục riêng. Các quy định này và thời hiệu tương ứng được giải thích tại mục Nội quy lao động, công đoàn và tranh chấp lao động.

Tranh chấp với cơ quan nhà nước về quyết định ấn định thuế, quyết định về đất đai hoặc giấy phép được giải quyết bằng khiếu nại hành chính đến cơ quan ban hành và cơ quan cấp trên, sau đó tại Tòa án theo thủ tục tố tụng hành chính, nơi có thể tiến hành đối thoại theo Luật số 58/2020/QH14 (Quản lý thuế, thanh tra, kiểm tra và tranh chấp về thuế; Tòa án của VIFC và các cơ quan tài phán chuyên biệt). Tranh chấp đầu tư với Nhà nước bắt đầu bằng thương lượng và hòa giải theo yêu cầu của Điều 13 và, theo phần lớn các điều ước đầu tư, một thời hạn tham vấn, thương lượng kéo dài vài tháng (Tranh chấp giữa nhà đầu tư và Nhà nước và khiếu kiện theo điều ước).

Tiến hành hòa giải thương mại tại VMC và bảo đảm khả năng thi hành của kết quả

1. Bảo vệ vị thế pháp lý trước tiênTheo dõi thời hiệu khởi kiện, có được văn bản thừa nhận nợ hoặc thỏa thuận tạm hoãn khởi kiện, và ký thỏa thuận bảo mật đối với các trao đổi nhằm giải quyết tranh chấp.
2. Thỏa thuận hòa giảiViện dẫn bước hòa giải trong hợp đồng, hoặc ký thỏa thuận đưa tranh chấp ra VMC giải quyết theo quy tắc của Trung tâm.
3. Chỉ định hòa giải viênThỏa thuận lựa chọn một hòa giải viên trong danh sách của VMC hoặc một hòa giải viên thương mại đã đăng ký, có kinh nghiệm về ngôn ngữ và lĩnh vực liên quan; Trung tâm chỉ định nếu các bên không thỏa thuận được.
4. Trao đổi bản trình bày quan điểmBản trình bày ngắn gọn về tranh chấp và các tài liệu chính, được gửi cho hòa giải viên và, nếu có thỏa thuận, cho bên kia.
5. Các phiên hòa giảiPhiên chung và phiên riêng, trực tiếp hoặc trực tuyến; người có thẩm quyền quyết định việc giải quyết tranh chấp tham dự.
6. Ghi nhận thỏa thuậnKý văn bản kết quả hòa giải thành ghi rõ số tiền, thời hạn, việc từ bỏ yêu cầu, hậu quả của việc vi phạm và cơ quan giải quyết tranh chấp phát sinh từ thỏa thuận.
7. Yêu cầu Tòa án công nhậnNộp đơn tại Tòa án nhân dân khu vực có thẩm quyền trong thời hạn sáu tháng theo các Điều từ 416 đến 419 Bộ luật Tố tụng dân sự, hoặc, nếu đang có tố tụng trọng tài, đề nghị Hội đồng trọng tài ra quyết định công nhận sự thỏa thuận theo Điều 58 Luật Trọng tài thương mại.