Nhóm khoáng sản, cấp phép và đấu giá: bốn nhóm khoáng sản theo Điều 6, thẩm quyền cấp phép đối với từng nhóm kể từ ngày 1 tháng 1 năm 2026, quy hoạch khoáng sản và các khu vực không được khai thác, đấu giá quyền khai thác khoáng sản và các trường hợp ngoại lệ được mở rộng, tiền cấp quyền khai thác khoáng sản, và cách xác định đúng loại giấy phép và cơ quan cấp phép

Vì sao nhóm khoáng sản quan trọng

Theo Luật Khoáng sản năm 2010, thẩm quyền cấp phép phụ thuộc vào sự kết hợp giữa loại khoáng sản và quy mô. Luật số 54/2024/QH15 thay thế cách tiếp cận đó bằng một khái niệm tổ chức duy nhất: nhóm mà khoáng sản thuộc về theo mục đích sử dụng. Nhóm khoáng sản quyết định cơ quan cấp phép cho mỏ, có cần giấy phép thăm dò hay không, khả năng khu vực bị đấu giá, thời hạn giấy phép và, đối với nhóm I, liệu khoáng sản đó có đồng thời là khoáng sản chiến lược hay không. Do đó, xác định đúng nhóm khoáng sản là bước đầu tiên trong mọi dự án khoáng sản, và câu trả lời không phải lúc nào cũng rõ ràng: đá vôi có thể thuộc nhóm II nếu dùng làm nguyên liệu cho nhà máy xi măng và thuộc nhóm III nếu được nghiền làm vật liệu nền đường, và cát thuộc nhóm III khi dùng cho xây dựng nhưng thuộc nhóm IV nếu chỉ phù hợp để san lấp.

Khoản 1 Điều 6 xác định bốn nhóm khoáng sản. Nhóm I gồm khoáng sản kim loại, khoáng sản năng lượng, đá quý, đá bán quý và khoáng chất công nghiệp: than, sắt, bauxit, đồng, vàng, thiếc, vonfram, titan, đất hiếm, apatit, graphit và các khoáng sản tương tự. Nhóm II gồm khoáng sản làm nguyên liệu, vật liệu trong công nghiệp sản xuất vật liệu xây dựng để sản xuất xi măng, gạch ốp lát, sứ vệ sinh, kính xây dựng, đá ốp lát và đá mỹ nghệ, vôi công nghiệp và vật liệu chịu lửa. Nhóm III gồm khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường không thuộc nhóm II hoặc nhóm IV, cùng với than bùn, bùn khoáng, nước khoáng thiên nhiên và nước nóng thiên nhiên. Nhóm IV gồm khoáng sản chỉ phù hợp làm vật liệu san lấp, đắp nền móng, xây dựng công trình thủy lợi và phòng, chống thiên tai: sét, đất đồi, đất lẫn đá, cát, sỏi, cuội, và cát không phải là cát sông, cát hồ và cát biển (Câu hỏi thường gặp 103). Khoản 2 Điều 6 giao Chính phủ quy định danh mục chi tiết, được ban hành tại Điều 4 Nghị định số 193/2025/NĐ-CP, và cho phép Chính phủ quyết định nhóm của khoáng sản có nhiều mục đích sử dụng.

Thẩm quyền cấp phép đối với từng nhóm kể từ ngày 1 tháng 1 năm 2026

Luật số 147/2025/QH15 viết lại Điều 108 với hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2026. Bộ trưởng bộ được giao làm đầu mối về địa chất và khoáng sản cấp giấy phép thăm dò và giấy phép khai thác đối với khoáng sản nhóm I, trừ khoáng sản nhóm I tại khu vực có khoáng sản phân tán, nhỏ lẻ đã được bộ khoanh định và công bố, và đối với khoáng sản tại các khu vực biển nằm ngoài ranh giới hành chính của cấp tỉnh. Kể từ ngày 15 tháng 9 năm 2026, Bộ trưởng đó là Bộ trưởng Bộ Công Thương. Bộ trưởng cũng giải quyết việc gia hạn, cấp lại, điều chỉnh, trả lại, chuyển nhượng và thu hồi các giấy phép thuộc thẩm quyền này.

Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh cấp phép đối với khoáng sản nhóm II, nhóm III và nhóm IV, khoáng sản nhóm I tại khu vực có khoáng sản phân tán, nhỏ lẻ và khai thác tận thu khoáng sản, đồng thời giải quyết việc gia hạn, cấp lại, điều chỉnh, trả lại, chuyển nhượng và thu hồi các giấy phép đó. Trường hợp khu vực nằm trên địa bàn nhiều tỉnh, tỉnh có phần diện tích lớn nhất quyết định sau khi lấy ý kiến các tỉnh còn lại. Phần thẩm quyền cấp phép của cấp tỉnh vốn đã lớn theo Luật năm 2010, nhưng thay đổi năm 2026 khiến Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh trở thành cơ quan cấp phép đối với mọi mỏ đá và mọi mỏ vật liệu xây dựng trên cả nước, chiếm phần lớn số lượng giấy phép.

Có hai loại khoáng sản nằm trên cả hai cấp thẩm quyền này. Mọi giấy phép thăm dò hoặc khai thác đất hiếm, và mọi giao dịch chuyển nhượng giấy phép đó, đều phải có văn bản chấp thuận của Thủ tướng Chính phủ trước khi Bộ trưởng quyết định (Điều 110c và Điều 110d Nghị định số 193/2025/NĐ-CP), và Thủ tướng Chính phủ chấp thuận giấy phép đối với khoáng sản chiến lược đặc biệt nói chung (khoản 4 Điều 108 của Nghị định). Giấy phép được cấp trước ngày 1 tháng 1 năm 2026 bởi cơ quan nay không còn thẩm quyền sẽ do cơ quan hiện có thẩm quyền giải quyết việc gia hạn, điều chỉnh hoặc thu hồi, trừ trường hợp chủ giấy phép lựa chọn hoàn tất hồ sơ đang giải quyết theo thủ tục có hiệu lực tại thời điểm nộp hồ sơ (Điều 111).

Quy hoạch khoáng sản và bản đồ khu vực khoáng sản

Không giấy phép nào được cấp ngoài quy hoạch. Các Điều từ 11 đến 13 quy định quy hoạch quốc gia đối với khoáng sản nhóm I và khoáng sản nhóm II do các bộ lập và Thủ tướng Chính phủ phê duyệt, và việc quản lý khoáng sản nhóm III và nhóm IV thông qua quy hoạch cấp tỉnh. Quy hoạch quốc gia hiện hành là Quy hoạch thăm dò, khai thác, chế biến và sử dụng các loại khoáng sản thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050, được phê duyệt bởi Quyết định số 866/QĐ-TTg năm 2023, trong đó liệt kê các mỏ được thăm dò và khai thác trong từng giai đoạn và đặt ra các mục tiêu chế biến. Kể từ năm 2026, khoáng sản nhóm III làm vật liệu xây dựng cho các dự án công được liệt kê có thể được cấp phép mà không phụ thuộc vào phương án quản lý của cấp tỉnh theo các khoản mới được bổ sung vào Điều 55.

Trong khuôn khổ đó, Luật xác định một số loại khu vực. Khu vực quy hoạch cho hoạt động khoáng sản là nơi giấy phép được cấp, thông qua đấu giá hoặc hình thức khác. Khu vực có khoáng sản phân tán, nhỏ lẻ (Điều 27) có khoáng sản nhóm I hoặc nhóm II chỉ phù hợp với khai thác quy mô nhỏ và do cấp tỉnh cấp phép. Khu vực dự trữ khoáng sản quốc gia (các Điều từ 28 đến 34) giữ lại khoáng sản nhóm I và nhóm II chưa khai thác để sử dụng trong tương lai; các dự án đầu tư khác chỉ được thực hiện tại các khu vực này sau khi đánh giá tác động đến khoáng sản dự trữ, và nếu dự án đó sau này bị chấm dứt để giải phóng khoáng sản, nhà đầu tư được bồi thường theo Điều 34. Cuối cùng, khu vực cấm và khu vực tạm thời cấm hoạt động khoáng sản hoàn toàn không được tiến hành hoạt động khoáng sản.

Khu vực cấm và khu vực tạm thời cấm hoạt động khoáng sản

Khoản 1 Điều 26 yêu cầu khoanh định khu vực cấm hoạt động khoáng sản đối với khu vực có, hoặc được bảo vệ vì, di tích lịch sử - văn hóa và danh lam thắng cảnh đã được xếp hạng hoặc di sản thiên nhiên; đất rừng đặc dụng và rừng phòng hộ, khu vực bảo tồn địa chất và khu bảo tồn biển; đất quốc phòng, an ninh; đất cơ sở tôn giáo, tín ngưỡng; hoặc hành lang bảo vệ công trình quốc phòng, giao thông, thủy lợi, thủy điện và đê điều, hệ thống cấp nước và xử lý chất thải, công trình năng lượng và dầu khí, và hạ tầng viễn thông. Khoản 2 Điều 26 cho phép khoanh định khu vực tạm thời cấm hoạt động khoáng sản vì lý do quốc phòng, an ninh, bảo tồn thiên nhiên, nguồn lợi thủy sản hoặc di tích đang được xem xét, phòng, chống và khắc phục hậu quả thiên tai, và đối với bờ sông, bờ biển đang bị sạt lở hoặc có nguy cơ sạt lở. Ủy ban nhân dân cấp tỉnh khoanh định cả hai loại khu vực và trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt (khoản 4 Điều 26).

Việc thăm dò hoặc khai thác trong các khu vực đó chỉ được thực hiện khi có sự chấp thuận đặc biệt theo khoản 3 Điều 26, được sửa đổi bởi Luật số 147/2025/QH15, và Điều 14 Nghị định số 193/2025/NĐ-CP quy định thủ tục. Nếu một khu vực đã được cấp phép sau đó bị khoanh định là khu vực cấm hoặc khu vực tạm thời cấm hoạt động khoáng sản, giấy phép thăm dò hoặc giấy phép khai thác bị thu hồi và chủ giấy phép được bồi thường theo khoản 4 Điều 52 và khoản 5 Điều 66. Do đó, bên mua giấy phép không chỉ cần kiểm tra tình trạng hiện tại của khu vực mà cả việc khoanh định đang được xem xét có ảnh hưởng đến khu vực đó, đặc biệt là gần sông, rừng và các công trình hạ tầng đã được quy hoạch.

Đấu giá quyền khai thác khoáng sản

Khoản 1 Điều 100 yêu cầu đấu giá quyền khai thác khoáng sản tại các khu vực quy hoạch cho hoạt động khoáng sản, khu vực khai thác tận thu khoáng sản và đối với khoáng sản nhóm IV, trừ các trường hợp không đấu giá. Phiên đấu giá do cơ quan có thẩm quyền cấp giấy phép tổ chức, tức là Bộ Công Thương đối với khu vực khoáng sản nhóm I thuộc thẩm quyền của bộ và Ủy ban nhân dân cấp tỉnh đối với các khu vực còn lại, trên cơ sở kế hoạch đấu giá hằng năm được phê duyệt theo Điều 144 Nghị định số 193/2025/NĐ-CP. Các Điều từ 101 đến 106 của Luật và các Điều từ 143 đến 149 của Nghị định quy định nguyên tắc, giá khởi điểm, bước giá và tiền đặt trước, điều kiện của người tham gia đấu giá, quyền và nghĩa vụ của người trúng đấu giá, cách tính tiền cấp quyền tại khu vực đấu giá và việc hủy kết quả đấu giá. Phiên đấu giá chỉ được tiến hành khi có ít nhất hai người tham gia đủ điều kiện (Câu hỏi thường gặp 105).

Người tham gia đấu giá phải là chủ thể có thể được cấp giấy phép sau đó: doanh nghiệp thành lập theo Luật Doanh nghiệp (hoặc, đối với thăm dò, doanh nghiệp nước ngoài có chi nhánh hoặc văn phòng đại diện), có năng lực tài chính theo yêu cầu đối với hoạt động thăm dò hoặc khai thác. Về bản chất, đối tượng được đấu giá là tỷ lệ R trong công thức tính tiền cấp quyền: mức trúng đấu giá thay thế tỷ lệ quy định tại Phụ lục III của Nghị định. Đấu giá được thực hiện dưới hai hình thức: đấu giá tại khu vực chưa thăm dò khoáng sản, sau đó người trúng đấu giá phải đề nghị cấp giấy phép thăm dò, và đấu giá tại khu vực đã có kết quả thăm dò được công nhận, sau đó người trúng đấu giá trực tiếp đề nghị cấp giấy phép khai thác. Trường hợp khu vực có từ hai loại khoáng sản trở lên, Điều 148 của Nghị định xác định loại khoáng sản được đưa ra đấu giá. Khoản 2 Điều 104 của Luật và Điều 148a của Nghị định quy định thời hạn mà người trúng đấu giá phải nộp hồ sơ đề nghị cấp giấy phép; người trúng đấu giá không nộp hồ sơ đúng hạn, hoặc không nộp các khoản tiền phải nộp, có nguy cơ bị hủy kết quả đấu giá theo Điều 106 và mất tiền đặt trước.

Các trường hợp quyền khai thác khoáng sản không được đấu giá

Khoản 2 Điều 100 cho phép khoanh định các khu vực cấp quyền khai thác khoáng sản không qua đấu giá vì mục đích an ninh năng lượng, quốc phòng, an ninh, sử dụng hiệu quả khoáng sản chiến lược, quan trọng và vật liệu cho các dự án trọng điểm quốc gia, dự án đầu tư công khẩn cấp và chương trình mục tiêu quốc gia, và Luật số 147/2025/QH15 đã mở rộng danh mục này. Điều 143 Nghị định số 193/2025/NĐ-CP hiện quy định các tiêu chí: khu vực khoáng sản phóng xạ và than (trừ than và than bùn tại khu vực phân tán, nhỏ lẻ); khu vực thuộc vành đai biên giới quốc gia; khu vực được ưu tiên thăm dò nâng cấp hoặc mở rộng cho tổ chức đang khai thác; khu vực do tổ chức đã tham gia điều tra địa chất lựa chọn; khoáng sản nhóm III và nhóm IV làm vật liệu xây dựng cho các dự án công được liệt kê tại khoản 1a Điều 55 của Luật; khu vực thuộc thỏa thuận hợp tác liên Chính phủ; khu vực khoáng sản chiến lược, quan trọng; khu vực đã đấu giá không thành ba lần; đá vôi và sét làm xi măng, phụ gia xi măng và nguyên liệu cho các nhà máy chế biến đang hoạt động; và khu vực cần thiết để cấp giấy phép khai thác cho tổ chức thăm dò có quyền ưu tiên, hoặc để gia hạn, cấp lại, điều chỉnh hoặc chuyển nhượng giấy phép hiện có. Bộ Công Thương khoanh định các khu vực không đấu giá thuộc thẩm quyền của bộ để trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt, và Ủy ban nhân dân cấp tỉnh phê duyệt các khu vực thuộc thẩm quyền của mình (khoản 3 và khoản 4 Điều 100; Điều 143a của Nghị định).

Tại khu vực không đấu giá, tổ chức thăm dò được lựa chọn theo Điều 39 của Luật và Điều 30, Điều 31 của Nghị định. Tổ chức có tên trong văn bản phê duyệt khu vực không đấu giá được lựa chọn trước; nếu không có, khu vực được công bố công khai, và nếu có nhiều hơn một tổ chức nộp hồ sơ, ưu tiên thuộc về tổ chức có vốn chủ sở hữu lớn nhất đáp ứng quy định về năng lực tài chính, sau đó đến tổ chức đã thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính tại các mỏ hiện có. Tại vành đai biên giới quốc gia, chỉ nhà đầu tư trong nước được lựa chọn, với sự đồng ý bằng văn bản của cơ quan quản lý biên giới (khoản 2 Điều 30 của Nghị định), điều này loại trừ các công ty được coi là nhà đầu tư nước ngoài theo pháp luật về đầu tư. Tiền cấp quyền khai thác khoáng sản khi đó được tính theo tỷ lệ tại Phụ lục III thay vì mức trúng đấu giá. Đối với nhà đầu tư nước ngoài xây dựng nhà máy chế biến, tiêu chí nguyên liệu cho sản xuất xi măng và chế biến là hữu ích nhất: nhà đầu tư có nhà máy đang hoạt động có thể bảo đảm được mỏ nguyên liệu mà không phải cạnh tranh qua đấu giá.

Tiền cấp quyền khai thác khoáng sản

Điều 98 của Luật yêu cầu mọi tổ chức khai thác phải nộp tiền cấp quyền khai thác khoáng sản. Theo Điều 132 Nghị định số 193/2025/NĐ-CP, khoản tiền này được tính theo công thức T = Q x G x R, trong đó Q là trữ lượng hoặc khối lượng tính tiền cấp quyền theo Điều 133, G là giá tính tiền cấp quyền theo Điều 134 (giá tính thuế tài nguyên do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh ban hành nhân với hệ số quy đổi tại Phụ lục IV), và R là tỷ lệ thu quy định tại Phụ lục III của Nghị định đối với khu vực không đấu giá hoặc mức trúng đấu giá đối với khu vực đấu giá (Câu hỏi thường gặp 107). Trường hợp giấy phép bao gồm nhiều loại khoáng sản, tiền cấp quyền được tính riêng cho từng loại.

Tổng số tiền được chia cho số năm của giấy phép và nộp hằng năm: khoản nộp năm đầu tiên trong thời hạn 24 ngày làm việc kể từ ngày có thông báo của cơ quan thuế, và các khoản nộp tiếp theo trước ngày 31 tháng 5 hằng năm (Điều 137). Tiền cấp quyền sau đó được quyết toán theo sản lượng khai thác thực tế theo Điều 139 và Điều 140, để điều chỉnh số nộp thừa hoặc nộp thiếu, và có thể được điều chỉnh khi giấy phép được điều chỉnh. Trường hợp hoạt động khai thác bị tạm dừng theo yêu cầu của Nhà nước mà không do lỗi của tổ chức khai thác, không phải nộp tiền cấp quyền cho những năm tạm dừng. Tiền cấp quyền không phải là thuế nhưng do cơ quan thuế cấp tỉnh thu, và việc còn nợ là căn cứ để từ chối gia hạn và chuyển nhượng.