Quyền tác giả, phần mềm và trí tuệ nhân tạo: bảo hộ tự động, đăng ký tự nguyện, quyền sở hữu đối với tác phẩm do người lao động và bên nhận thầu tạo ra, quyền nhân thân, chuyển quyền sử dụng phần mềm, quyền liên quan, quản lý tập thể, ngoại lệ năm 2026 cho việc huấn luyện trí tuệ nhân tạo và Luật Trí tuệ nhân tạo

Bảo hộ tự động và phạm vi bảo hộ

Quyền tác giả tại Việt Nam phát sinh khi tác phẩm được sáng tạo và được định hình dưới một hình thức vật chất nhất định, không phân biệt nội dung, chất lượng, hình thức, ngôn ngữ, đã công bố hay chưa công bố, đã đăng ký hay chưa đăng ký (Điều 6 Luật Sở hữu trí tuệ số 50/2005/QH11, được sửa đổi, bổ sung gần đây nhất bởi Luật số 131/2025/QH15) (Hỏi đáp số 84). Tác phẩm được bảo hộ bao gồm tác phẩm văn học, khoa học, bài giảng, tác phẩm báo chí, âm nhạc, sân khấu, điện ảnh, mỹ thuật và mỹ thuật ứng dụng, nhiếp ảnh, kiến trúc, bản đồ và bản vẽ, cũng như chương trình máy tính và sưu tập dữ liệu (Điều 14). Sự bảo hộ áp dụng đối với cách thể hiện của tác phẩm, không áp dụng đối với ý tưởng, quy trình, phương pháp hoặc khái niệm, và Luật số 131/2025/QH15 nay quy định rõ rằng ý tưởng, khẩu hiệu và tên tác phẩm đứng riêng lẻ không được bảo hộ. Tin tức thời sự thuần túy đưa tin, văn bản quy phạm pháp luật, văn bản hành chính và bản dịch chính thức của các văn bản đó không thuộc phạm vi bảo hộ (Điều 15).

Quyền tài sản được bảo hộ suốt cuộc đời tác giả và 50 năm sau khi tác giả chết; tác phẩm điện ảnh, nhiếp ảnh, mỹ thuật ứng dụng và tác phẩm khuyết danh được bảo hộ 75 năm kể từ khi được công bố lần đầu tiên (Điều 27). Tác phẩm nước ngoài được bảo hộ tại Việt Nam thông qua Công ước Berne, Hiệp định TRIPS của WTO và các hiệp định thương mại tự do của Việt Nam, bao gồm Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) và Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Liên minh châu Âu (EVFTA), do đó phần mềm, nội dung và thiết kế của công ty nước ngoài được bảo hộ mà không cần bất kỳ thủ tục nào tại Việt Nam.

Đăng ký tại Cục Bản quyền tác giả

Việc đăng ký là tự nguyện. Tác giả hoặc chủ sở hữu có thể đăng ký tác phẩm, cũng như cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình hoặc chương trình phát sóng, tại Cục Bản quyền tác giả thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch; Cục cấp giấy chứng nhận trong vòng 15 ngày làm việc kể từ ngày nhận hồ sơ hợp lệ (Điều 49 đến Điều 52), theo thủ tục tại Nghị định số 17/2023/NĐ-CP. Giấy chứng nhận không tạo ra quyền, nhưng người được cấp giấy chứng nhận không có nghĩa vụ chứng minh quyền sở hữu trừ trường hợp có chứng cứ ngược lại; nghĩa vụ chứng minh chuyển sang bên tranh chấp. Đối với nhà đầu tư nước ngoài dự kiến thực thi quyền đối với phần mềm, nội dung hoặc tác phẩm mỹ thuật trên bao bì tại Việt Nam, giấy chứng nhận là cách nhanh nhất để chứng minh quyền sở hữu trước cán bộ quản lý thị trường, cán bộ hải quan hoặc Tòa án.

Chủ sở hữu nước ngoài đăng ký thông qua đại diện với giấy ủy quyền, bản sao tác phẩm hoặc, đối với phần mềm, tài liệu nhận dạng như trích đoạn mã nguồn, và tài liệu chứng minh cách thức có được quyền nếu chủ sở hữu không phải là tác giả: hợp đồng chuyển nhượng, quan hệ lao động hoặc hợp đồng đặt hàng. Luật số 131/2025/QH15 cho phép cơ quan quản lý nhà nước về quyền tác giả hủy bỏ giấy chứng nhận khi tự mình phát hiện giấy chứng nhận được cấp trên cơ sở thông tin sai lệch hoặc gây nhầm lẫn, do đó chuỗi chuyển giao quyền phải được ghi nhận chính xác bằng tài liệu.

Quyền sở hữu đối với tác phẩm do người lao động và bên nhận thầu tạo ra

Pháp luật Việt Nam phân biệt tác giả, tức cá nhân trực tiếp sáng tạo tác phẩm, với chủ sở hữu quyền tác giả, tức người nắm giữ quyền tài sản. Trường hợp tổ chức giao nhiệm vụ sáng tạo tác phẩm cho tác giả là thành viên hoặc người lao động của mình, hoặc đặt hàng sáng tạo tác phẩm theo hợp đồng, tổ chức đã giao nhiệm vụ hoặc đặt hàng là chủ sở hữu quyền tài sản và quyền công bố tác phẩm, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác (Điều 39). Do đó, theo mặc định, công ty Việt Nam sở hữu phần mềm do lập trình viên của mình viết trong khi thực hiện nhiệm vụ và nội dung được đặt hàng theo hợp đồng từ công ty dịch vụ hoặc người làm việc tự do.

Không nên chỉ dựa vào quy định mặc định. Hợp đồng lao động hoặc bản mô tả công việc cần nêu rõ tác phẩm được tạo ra trong quá trình làm việc thuộc về công ty; hợp đồng đặt hàng cần quy định rõ ràng rằng mọi quyền tài sản đối với sản phẩm bàn giao, bao gồm mã nguồn, tài liệu và tài liệu chuẩn bị, thuộc về khách hàng ngay khi được tạo ra hoặc được chuyển nhượng cho khách hàng khi thanh toán; và trường hợp công ty mẹ ở nước ngoài sẽ là chủ sở hữu quyền, công ty Việt Nam cần chuyển nhượng quyền bằng văn bản. Hợp đồng chuyển nhượng và hợp đồng chuyển quyền sử dụng quyền tác giả phải được lập thành văn bản và xác định quyền, phạm vi, thời hạn, giá và phương thức thanh toán (Điều 46 đến Điều 48). Trường hợp hợp đồng phát triển hoặc chuyển quyền sử dụng phần mềm đồng thời chuyển giao bí quyết kỹ thuật hoặc công nghệ từ nước ngoài vào Việt Nam hoặc từ Việt Nam ra nước ngoài, cần kiểm tra xem đó có phải là chuyển giao công nghệ phải đăng ký hay không (Chuyển giao công nghệ và chuyển quyền sử dụng).

Quyền nhân thân

Tác giả giữ các quyền nhân thân (Điều 19): đặt tên cho tác phẩm, đứng tên trên tác phẩm, được nêu tên khi tác phẩm được công bố hoặc sử dụng, và bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm, không cho người khác xuyên tạc, cắt xén hoặc sửa đổi tác phẩm dưới bất kỳ hình thức nào gây phương hại đến danh dự và uy tín của tác giả. Các quyền này không thể chuyển giao và, ngoại trừ quyền công bố tác phẩm, vẫn thuộc về tác giả ngay cả khi người sử dụng lao động hoặc khách hàng là chủ sở hữu quyền tài sản (Điều 45). Trên thực tế, điều này quan trọng nhất đối với phần mềm, quảng cáo và thiết kế, vốn thường xuyên được chỉnh sửa. Hợp đồng nên ghi nhận sự đồng ý của tác giả đối với việc sửa đổi, phóng tác và sử dụng mà không nêu tên trong phạm vi pháp luật cho phép, và công ty nên lưu giữ hồ sơ xác định tác giả của các tác phẩm quan trọng.

Phần mềm: bảo hộ, chuyển quyền sử dụng và bản sao dự phòng

Chương trình máy tính, dù ở dạng mã nguồn hay mã máy, được bảo hộ như tác phẩm văn học (Điều 22), cùng với tài liệu đi kèm. Chủ sở hữu có độc quyền sao chép, làm tác phẩm phái sinh, phân phối và truyền đạt tác phẩm đến công chúng, kể cả bằng cách cung cấp trực tuyến. Người sử dụng hợp pháp được làm một bản sao dự phòng chỉ để thay thế bản sao bị mất hoặc hư hỏng, và không được chuyển giao bản sao đó cho người khác; Luật số 131/2025/QH15 bổ sung quy định rằng trường hợp chương trình được cung cấp dưới dạng phần mềm như một dịch vụ hoặc qua nền tảng trực tuyến, quyền làm bản sao dự phòng phụ thuộc vào điều khoản chuyển quyền sử dụng. Ý tưởng chức năng, thuật toán và giao diện làm nền tảng cho chương trình tự thân không được bảo hộ quyền tác giả, đó là lý do mã nguồn cũng cần được coi là bí mật kinh doanh (Sáng chế, giải pháp hữu ích và kiểu dáng công nghiệp).

Hợp đồng chuyển quyền sử dụng phần mềm là hợp đồng chuyển quyền sử dụng quyền tác giả. Hợp đồng phải được lập thành văn bản và nêu rõ các quyền được chuyển giao, có thể độc quyền hoặc không độc quyền, phạm vi lãnh thổ, thời hạn, giá và nghĩa vụ của các bên. Kể từ khi Luật số 115/2025/QH15 có hiệu lực vào ngày 1/4/2026, Luật Chuyển giao công nghệ đã liệt kê phần mềm, thuật toán và dữ liệu trong số các đối tượng chuyển giao công nghệ. Việc chuyển quyền sử dụng tiêu chuẩn đối với phần mềm thương mại đóng gói thường không được coi là chuyển giao công nghệ, nhưng hợp đồng chuyển quyền sử dụng được thiết kế riêng có bàn giao mã nguồn, bí quyết kỹ thuật và đào tạo từ bên chuyển giao nước ngoài cho bên nhận tại Việt Nam có thể bị coi là chuyển giao công nghệ, và cần được đối chiếu với quy định về đăng ký. Tiền bản quyền phần mềm trả ra nước ngoài chịu thuế nhà thầu nước ngoài theo thuế suất áp dụng đối với tiền bản quyền (Thanh toán cho nhà cung cấp nước ngoài và công ty trong tập đoàn).

Quyền liên quan và quản lý tập thể

Người biểu diễn, nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình và tổ chức phát sóng có quyền liên quan đối với cuộc biểu diễn, bản ghi và chương trình phát sóng của mình, thường trong thời hạn 50 năm (Điều 29 đến Điều 34), và Luật số 131/2025/QH15 mở rộng bảo hộ quyền liên quan đối với tín hiệu cáp mang chương trình được mã hóa. Doanh nghiệp phát nhạc nền tại cửa hàng, khách sạn, nhà hàng hoặc trên đường dây chờ điện thoại, hoặc truyền phát nhạc và video cho khách hàng, cần có sự cho phép của chủ thể quyền, thường thông qua các tổ chức đại diện tập thể quyền tác giả, quyền liên quan được thành lập theo Điều 56, chẳng hạn Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC) đối với tác phẩm âm nhạc. Biểu mức tiền bản quyền do các tổ chức này xác định theo quy định của Chính phủ, và việc biểu diễn công cộng không được phép là căn cứ phổ biến cho các khiếu nại và xử phạt hành chính.

Trí tuệ nhân tạo: huấn luyện, kết quả đầu ra và gắn nhãn

Luật số 131/2025/QH15 bổ sung khoản 5 mới vào Điều 7 Luật Sở hữu trí tuệ. Từ ngày 1/4/2026, tổ chức, cá nhân được sử dụng văn bản và dữ liệu đã được công bố hợp pháp và công chúng có thể tiếp cận, bao gồm cả văn bản và dữ liệu liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ, cho mục đích nghiên cứu khoa học, thử nghiệm và huấn luyện hệ thống trí tuệ nhân tạo, với điều kiện việc sử dụng không gây phương hại bất hợp lý đến quyền và lợi ích hợp pháp của tác giả và chủ thể quyền; trường hợp tài liệu được bảo hộ quyền tác giả hoặc quyền liên quan, việc sử dụng còn phải tuân thủ quy định do Chính phủ ban hành (Hỏi đáp số 85). Ngoại lệ này hẹp hơn so với cảm nhận ban đầu. Ngoại lệ chỉ áp dụng đối với tài liệu đã được công bố hợp pháp và công chúng có thể tiếp cận, do đó nội dung phải trả phí mới truy cập được hoặc nội dung có được do vi phạm điều kiện truy cập nằm ngoài phạm vi ngoại lệ; ngoại lệ chịu giới hạn về phương hại bất hợp lý theo kiểu phép thử ba bước; và các điều kiện chi tiết, chẳng hạn quyền từ chối của chủ thể quyền, vẫn đang chờ quy định của Chính phủ. Các nhà phát triển huấn luyện mô hình tại Việt Nam nên lưu giữ hồ sơ về nguồn dữ liệu đã sử dụng và căn cứ để sử dụng.

Luật cũng quy định Chính phủ sẽ quy định cách thức phát sinh và xác lập quyền đối với đối tượng được tạo ra có sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo. Trong khi chờ các quy định này, quan điểm đã được xác lập vẫn là quyền tác giả bảo hộ tác phẩm do tác giả là con người sáng tạo, và kết quả được tạo ra mà không có đóng góp sáng tạo đáng kể của con người khó có khả năng được bảo hộ; người nộp đơn đăng ký nên mô tả chính xác vai trò của trí tuệ nhân tạo và của tác giả là con người. Bên cạnh đó, Luật Trí tuệ nhân tạo số 134/2025/QH15, được thông qua ngày 10/12/2025 và có hiệu lực từ ngày 1/3/2026, phân loại hệ thống trí tuệ nhân tạo theo mức độ rủi ro thành ba cấp cao, trung bình và thấp, yêu cầu nhà cung cấp gắn dấu hiệu nhận biết mà máy có thể đọc được đối với nội dung âm thanh, hình ảnh và video do trí tuệ nhân tạo tạo ra, yêu cầu bên triển khai công khai nội dung có thể bị nhầm lẫn với sự kiện hoặc con người có thật, và cấm thu thập hoặc xử lý dữ liệu để phát triển trí tuệ nhân tạo trái với pháp luật về dữ liệu, bảo vệ dữ liệu cá nhân, sở hữu trí tuệ và an ninh mạng. Các hệ thống đã đi vào hoạt động có thời hạn đến ngày 1/3/2027, hoặc ngày 1/9/2027 trong lĩnh vực y tế, giáo dục và tài chính, để tuân thủ, và nhà cung cấp một số hệ thống có rủi ro cao cần có hiện diện thương mại hoặc đại diện được ủy quyền tại Việt Nam.